اين معنا است ، هم چنان كه فرموده : « وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ » « 1 » . پس خلاصه مضمون آيه اين مىشود كه : خداى سبحان در هر وقت و مدتى كتاب و حكم و قضايى دارد ، و از اين نوشته ها هر كدام را بخواهد محو و هر كدام را بخواهد اثبات مىكند . يعنى قضايى كه براى مدتى رانده تغيير مىدهد ، و در وقت ديگر به جاى آن ، قضاى ديگرى مىراند ، و ليكن در عين حال براى هميشه قضايى لا يتغير و غير قابل محو و اثبات هم دارد ، و اين قضاء لا يتغير اصلى است كه همه قضاهاى ديگر از آن منشا مىگيرند ، و محو و اثبات آنها نيز بر حسب اقتضاى آن قضاء است . بنا بر اين از آيه شريفه چند نكته روشن مىگردد : اول اينكه حكم محو و اثبات حكمى است عمومى كه تمامى حوادثى كه به حدود زمان و اجل محدود مىشود - و بعبارت ديگر تمامى موجوداتى كه در آسمانها و زمين و ما بين آن دو است - دستخوش آن مىگردند ، هم چنان كه فرموده : « ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى » « 2 » . و اين نكته از اينجا استفاده مىشود كه در آيه شريفه به طور اطلاق فرموده : « خداوند هر چه را بخواهد محو مىكند و هر چه را بخواهد اثبات مىنمايد » ، و صرف اينكه مورد آيه مساله نبوت است باعث نمىشود كه ما از اطلاق آن صرفنظر نموده ، عموميت آن را تخصيص بزنيم ، زيرا مورد مخصص نيست . از همين جا فساد گفتار كسانى كه آيه را به معناى خاصى گرفته‌اند معلوم مىشود . آرى ، بعضى « 3 » گفته‌اند : محو و اثبات همان نسخ احكام است . عده اى « 4 » ديگر گفته‌اند : محو و يا اثبات مباحاتى است كه در نامه اعمال نوشته شده كه اگر خدا بخواهد آنها را محو نموده ، به جاى آن اطاعت و يا معصيت مىنويسد ، تا عمل صاحبش بىجزاء نباشد . عده سوم گفته‌اند : محو گناهان مؤمنين و اثبات گناهان كفار است كه خداوند با آنان به فضل خود ، و با اينان به عقوبت خود معامله مىكند . و عده « 5 » ديگر گفته‌اند : مربوط به محنتها و مصائب و

--> ( 1 ) ما آسمانها و زمين و ما بين آن دو را به منظور لعب و به لغو نيافريديم ، و آنها را جز به حق خلق نكرديم . سوره دخان ، آيه 38 و 39 . ( 2 ) آسمانها و زمين و آنچه كه در آنها است جز به حق و اجلى معلوم نيافريديم . سوره احقاف ، آيه 3 . ( 3 و 4 ) روح المعانى ، ج 13 ، ص 169 ، ط بيروت . ( 5 ) تفسير الكبير ، ج 11 ، ص 64 ، ط بيروت .